Όταν μιλάμε για τη σχέση των γυναικών με τη μετακίνηση, πολλοί θεωρούν ότι το αυτοκίνητο υπήρξε το μεγάλο εργαλείο χειραφέτησης. Αλλά όχι. Πολύ πριν το αυτοκίνητο κατακτήσει τους δρόμους, ήταν το ποδήλατο που έδωσε σε χιλιάδες γυναίκες μια πρωτόγνωρη αυτονομία, ελευθερία κίνησης και πρόσβαση στον δημόσιο χώρο.
Στα τέλη του 19ου αιώνα, το ποδήλατο συνδέθηκε στενά με το πρώτο φεμινιστικό κίνημα. Για πρώτη φορά, γυναίκες μπορούσαν να μετακινηθούν ανεξάρτητα, χωρίς συνοδό, χωρίς να εξαρτώνται από άλογα, αμαξάδες ή μέλη της οικογένειας. Η χρήση του ποδηλάτου αμφισβήτησε κοινωνικές νόρμες, άλλαξε τον τρόπο που ντύνονταν οι γυναίκες και συνέβαλε στη διεκδίκηση μεγαλύτερης κοινωνικής και πολιτικής ελευθερίας. Φεμινίστριες είδαν το ποδήλατο όχι απλώς ως μέσο μεταφοράς αλλά ως εργαλείο απελευθέρωσης, που επέτρεπε στις γυναίκες να ξεφύγουν από τους φυσικούς και κοινωνικούς περιορισμούς της εποχής.
Όπως ήταν αναμενόμενο, η σχέση των γυναικών με το ποδήλατο προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Οι γελοιογραφίες της εποχής αποτυπώνουν χαρακτηριστικά αυτόν τον φόβο απέναντι στη γυναικεία ανεξαρτησία.
Με την εξάπλωση του αυτοκινήτου, οι αυτοκινητοβιομηχανίες και οι διαφημιστές επιδίωξαν να πείσουν τις γυναίκες ότι το αυτοκίνητο θα τις απελευθέρωνε από τους περιορισμούς του σπιτιού. Πράγματι, απέκτησαν μεγαλύτερη κινητικότητα και πρόσβαση σε εργασία, υπηρεσίες και κοινωνική ζωή. Ωστόσο, όπως δείχνουν τόσο η Ruth Schwartz Cowan στο More Work for Mother όσο και η Virginia Scharff στο Taking the Wheel, η αυτοκινητοκεντρική κοινωνία δημιούργησε νέες μορφές αόρατης εργασίας. Η μετάβαση από τις γειτονιές μικρών αποστάσεων στα προάστια και στις διάσπαρτες χρήσεις γης μετέτρεψε πολλές γυναίκες σε «οδηγούς πλήρους απασχόλησης»: μεταφορά παιδιών, ψώνια, εξυπηρέτηση ηλικιωμένων συγγενών, συντονισμός της οικογενειακής ζωής. Η οδήγηση ενσωματώθηκε στην οικιακή εργασία χωρίς να αναγνωρίζεται ως εργασία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το αυτοκίνητο είναι από τη φύση του καταπιεστικό. Όπως εξηγεί ο Zack Furness, οι τεχνολογίες δεν είναι ουδέτερες αλλά αποκτούν κοινωνικό νόημα μέσα από τα συστήματα και τις αξίες που τις περιβάλλουν. Το αυτοκίνητο συνδέθηκε με ένα μοντέλο ανάπτυξης που έδωσε προτεραιότητα στις μεγάλες αποστάσεις, στα προάστια και στην εξάρτηση από την ιδιωτική μηχανοκίνηση. Προσφέρει “χειραφέτηση” επειδή αναδιοργανώσαμε τις ζωές μας ώστε να είναι δύσκολες χωρίς αυτό. Έτσι το αυτοκίνητο δημιούργησε μια νέα μορφή εξάρτησης: από την κατοχή οχήματος, από το κόστος χρήσης του, και από μια πόλη σχεδιασμένη γύρω από αυτό.
▶️ Δείτε επίσης: Η παγίδα του αυτοκινήτου στην Ελλάδα, από το Anthopolis
Αντίθετα, το ποδήλατο παραμένει ένα εργαλείο που δίνει άμεσο έλεγχο στον χρήστη του, δεν απαιτεί ακριβά καύσιμα, πολύπλοκη τεχνογνωσία ή εξάρτηση από μεγάλες βιομηχανικές υποδομές. Ο Furness το περιγράφει ως μια «συμβιωτική» τεχνολογία, που ενισχύει την αυτονομία και επιτρέπει στους ανθρώπους να διαμορφώνουν οι ίδιοι τον τρόπο που κινούνται στην πόλη.
Η ιστορία των γυναικών και του ποδηλάτου μας θυμίζει ότι ελευθερία είναι η δυνατότητα να επιλέγουμε πώς μετακινούμαστε. Σε πολλές ελληνικές πόλεις οι γυναίκες χρειάζονται αυτοκίνητο για να πραγματοποιήσουν μετακινήσεις που, σε άλλες συνθήκες, θα μπορούσαν να γίνουν εύκολα με ποδήλατο. Η έλλειψη ποδηλατικών υποδομών και η αίσθηση ανασφάλειας λόγω της κυριαρχίας του αυτοκινήτου αναγκάζουν πολλές γυναίκες να εξαρτώνται από ένα ακριβό και απαιτητικό μέσο μεταφοράς για να μεταφέρουν παιδιά, να κάνουν δουλειές ή να μετακινηθούν στην εργασία τους.
Το ζητούμενο δεν είναι να αλλάξουν οι γυναίκες τις συνήθειές τους, αλλά να αλλάξουν οι πόλεις, ώστε οι γυναίκες να μπορούν να κινούνται με ασφάλεια και άνεση. Και αυτό είναι στο χέρι μας. Πριν από έναν αιώνα, το ποδήλατο έδωσε στις γυναίκες την ελευθερία να κινηθούν με τους δικούς τους όρους. Σε μια εποχή που οι πόλεις αναζητούν τρόπους να ξαναγίνουν πιο ανθρώπινες, αυτή η υπόσχεση παραμένει εξίσου επίκαιρη.
📥 Θέλετε να λαμβάνετε άρθρα σαν αυτό απευθείας στο email σας;
Γίνετε μέλη της κοινότητας Πόλεις για Ποδήλατο, για να λαμβάνετε το μηνιαίο newsletter και να έχετε πρόσβαση στην κοινότητα WhatsApp, για κουβέντα, δράσεις και ομαδικές βόλτες!